ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a karşı hızlı bir zafer sözü vermesinin üzerinden yaklaşık altı ay geçmesine rağmen, çatışma bir çıkmaza girmiş durumda ve askeri bir zafer ya da müzakere yoluyla çözüm olasılığı giderek azalıyor.

Bu çıkmazı aşmak amacıyla Trump, İran ile iş yapan herhangi bir ülkenin "çok ağır" ekonomik sonuçlarla karşılaşacağı bir "ekonomik çıkartma Günü" ilan etti.

Ancak İran, uzun süredir yaptırımlarla mücadele ediyor ve çatışmanın uzamasıyla birlikte acıya katlanma isteği ve büyük ekonomik ve askeri baskıya uyum sağlama kapasitesi gösterdi.

Bu durumda ABD için en önemli soru, diğer stratejilerin başarısız olduğu yerde daha fazla yaptırımın işe yarayıp yarayacağıdır.

Yeni ABD ekonomik baskı kampanyasının kesin mekanizmaları henüz netleşmedi; Hazine Bakanı Scott Bessent, 24 Ağustos'ta düzenleyeceği basın toplantısında bu mekanizmaları açıklayacağını belirtti.

Bessent, CNBC'ye verdiği bir röportajda, ABD'nin İran'a can simidi uzattığına inandığı herhangi bir ülkeye -dost veya düşman- karşı harekete geçmeye hazır olduğunu açıkça ifade etti.

"Ya bizimlesiniz ya da bize karşısınız" dedi.

"Eğer [İran ile] iş yapmaya, para transferi yapmaya, petrol satın almaya veya deniz yoluyla para transfer etmeye ısrar ederseniz, ABD hazinesi ve ABD hükümeti... size karşı yaptırım uygulamak için tüm gücünü ve kuvvetini kullanacaktır."

Başkan Yardımcısı JD Vance, yaptırımları çatışmanın "yeni bir aşaması" olarak tanımlamış ve ekonomik baskının ABD'nin elindeki "en etkili" araç olduğunu belirtmiştir.

Vance, "Bize ekonomik baskı uygulamaya çalışacaklar, ancak son birkaç haftadır gerçek şu ki, onlar bizden çok daha fazla baskı hissettiler" dedi.

İran, 1979'da İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana ABD'nin önemli yaptırımlarıyla karşı karşıya kalmıştır.

Birinci Trump yönetiminin, İran'ın nükleer programını sınırlamak amacıyla dünya güçleri ile İran arasında 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (JCPOA) çekilmesinin ardından ekonomik baskı kampanyası yoğunlaşmıştır.

Mevcut çatışmada, ABD hükümeti, ABD hazinesinin koordine ettiği rejimin finansal akışlarına yönelik yaptırımları ve İran limanlarına karşı deniz ablukasını birleştiren iki yönlü bir ekonomik kampanya olan Ekonomik Öfke Operasyonu'nu duyurmuştur.

Washington DC'deki Atlantik Konseyi'nde jeostrateji uzmanı ve eski savunma bakanlığı politika danışmanı Imran Bayoumi, son açıklamanın muhtemelen diğer seçeneklerin Trump'ın istediği sonuçları vermemesinden kaynaklanan artan hayal kırıklığının bir sonucu olduğunu ifade etti.

Bayoumi, "Bu, ABD'nin bu savaşta neredeyse sıkışıp kaldığının bir göstergesi" dedi. "Ekonomik baskı uygulama girişimlerinden bir diğeri."

Bayoumi, "Bu, ABD'nin kullandığı araçlardan sadece bir diğeri" diye ekledi. "Yönetimin askeri veya ekonomik araçlarla ilgili net bir strateji ortaya koyduğunu görmedik. ABD'nin neyi başarmaya çalıştığı sorusu hala cevapsız."

ABD Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi'nde (OFAC) sekiz yıllık deneyime sahip ve ekonomik yaptırımlar konusunda uzman olan Michael Parker, yeni stratejinin muhtemelen İran ile hala ticaret yapan ancak ekonomileri ABD dolarına bağımlı olan üçüncü ülkeleri hedef alarak yaptırımların "ekonomik etki alanını genişletme" çabası olacağını söyledi.

Parker, "Şu ana kadar ABD, yabancı finans kuruluşlarına yönelik bu ikincil yaptırımların tehdidini büyük ölçüde yaptırım politikasına uyumu teşvik etmek için kullandı" dedi.

Ancak bu, ABD dolarıyla bağlantılı olan ve aynı zamanda İran ile de ilişkili olan herhangi bir şeyi hedef almak açısından henüz keşfedilmemiş bir koz, diye ekledi Parker.

Parker, örnek olarak, İran'ın yaptırımlardan kaçmasına yardımcı olan veya İran hazinesine para aktaran yabancı finans kuruluşlarını gösterdi.

İran'ın bu adımlara nasıl yanıt vereceği belirsizliğini koruyor, ancak yaptırım uzmanları İran'ın şimdiye kadar yaptırımları aşmak için düzensiz kanallar kullanmada oldukça başarılı olduğunu belirtiyor. Örneğin petrol taşıyan "gölge" gemiler veya ABD yaptırımları kapsamına girmeyen yeni ticari alanlar gibi.

Londra Borsası'ndan ihracat kontrolü ve yaptırımlar yöneticisi Muhammed Hammouda, "Sürekli yeni isimler ortaya çıkıyor çünkü İran çok hızlı bir şekilde uyum sağlıyor" dedi. "Hangi yaptırımı uygularsanız uygulayın, onlar yeni bir yol buluyorlar."

Hammouda, "Yaptırımlar kağıt üzerinde kalıyor, ancak asıl zorlu çalışma perde arkasında gerçekleşiyor" diye ekledi.

"Dünya çapında yaptırımları uygulamaya ve ilgili tarafları tespit etmeye çalışan ekipler var, bu yüzden İran'ın da uyum sağlamaya çalışması gerekiyor."

Bu yaptırımların ne kadar etkili olacağı büyük ölçüde, nihayetinde hedef alınacak ülkelerin -ki bunlar arasında Türkiye ve Irak gibi ABD müttefikleri ve Çin de olabilir- nasıl tepki vereceğine bağlı olacak.

Parker, "Bunun bir kısmı İran'ın elinde değil" dedi.

"İran'ın yaptırımlardan kaçınma veya bunlardan kurtulma yeteneği büyük ölçüde diğer ülkelerin ve finans kuruluşlarının İran'a resmi bankacılık sistemine erişim izni verme istekliliğine bağlı."

Parker, yaptırımların "güçlülüğünün, hedef ülkelerin Amerikan dış politika hedeflerine uyma istekliliğine bağlı olduğuna" veya ABD doları içeren ticarette potansiyel olarak acı verici yaptırımlarla karşı karşıya kalma ihtimaline bağlı olduğuna inanıyor.

Bazı uzmanlar, bu istekliliğin şu anda mevcut olup olmadığını sorguluyor.

Bayoumi, "Örneğin Çin'in buna razı olacağını pek sanmıyorum" dedi.

"Bu devletlerin hepsi Trump yönetimiyle kendi çıkarlarını dengelemeyi başardı."

"Asıl mesele şu ki, bu sadece bir araç daha," diye ekledi.

"Ancak daha geniş anlamda strateji sorusu ortada duruyor. Bu soru olmadan, bunun uzun vadede bir şeyi değiştireceğinden emin değilim."