İran’da Hamaney Dönemi Kapandı: Tahran Yol Ayrımında

Dini Liderin Ölümüyle Sarsılan İran'da "Geçici Konsey" Kuruldu: Yeni Dönem mi, İç Çatışma mı?

İran İslam Cumhuriyeti’nin en güçlü ismi, Devrim Rehberi Ayetullah Ali Hamaney’in ABD ve İsrail’in hava operasyonlarında hayatını kaybetmesi, Orta Doğu’da on yıllardır süregelen dengeleri kökünden sarstı. Hamaney ile birlikte devletin askeri ve siyasi tepesindeki çok sayıda ismin de saf dışı kalması, Tahran’da "devrim sonrası en derin yönetim krizini" tetikledi.

Saldırıların ardından hızla toplanan İran yönetimi, Geçici Liderlik Konseyi’nin başına Hamaney’e yakınlığıyla bilinen Ayetullah Ali Rıza Arafi’yi getirerek sistemin devamlılığını sağlama hamlesi yaptı. Ancak uzmanlar, bu stratejik kaybın sadece bir lider değişimi değil, İran’ın 35 yıldır ilmek ilmek işlediği bölgesel politikaların ve savunma doktrininin çöküşü anlamına gelebileceğini değerlendiriyor.

İran Uzmanı Dr. Mehmet Koç’a göre; saldırıların asıl hedefi sadece fiziksel bir imha değil, sistemi içeriden yapısal bir dönüşüme zorlamaktı. Koç, "Eğer yeni lider geçmiş politikaları sürdürmekte ısrar ederse, İran hem askeri saldırıların doğrudan hedefi olmaya devam edecek hem de içerideki toplumsal kutuplaşmanın kurbanı olma riskiyle karşı karşıya kalacak" uyarısında bulunuyor.

Yeni Lider ve "Arafi" Hamlesi

İran anayasasına göre Dini Lider’in boşalan makamı için süreç başlarken, Ayetullah Ali Rıza Arafi’nin geçici konseye seçilmesi, statükonun korunmak istendiğine işaret ediyor. 

Ancak bu seçimin, halkın ve siyasal elitlerin beklentilerini karşılayıp karşılamayacağı belirsizliğini koruyor. Dr. Koç, sistemin dışarıdan gelen bu sert müdahaleye vereceği yanıtın, ya kontrollü bir dönüşüm ya da topyekûn bir direnç olacağını belirtiyor.

Toplumsal Kutuplaşma ve İç Çatışma Riski

Hamaney sonrası dönemde İran’ın en büyük sınavı askeri değil, sosyolojik olacak gibi görünüyor. Uzmanlar, siyasal elitler ile toplum arasındaki mesafenin bir "sıfır toplamlı oyuna" dönüştüğüne dikkat çekiyor. "İlle de devrim" söylemi ile "reform" beklentisi arasındaki uçurumun, dış müdahalelerle tetiklenmesi durumunda ülkenin bir kaos ve iç çatışma sarmalına girmesinden endişe ediliyor.

Stratejik Yalnızlık: Rusya ve Çin Faktörü

Tahran’ın yıllardır uyguladığı "Ne Doğu ne Batı" politikası, kriz anında ülkeyi stratejik bir yalnızlığa itmiş durumda. 

Dr. Koç’un analizine göre; Rusya ve Çin, İran için hiçbir zaman "stratejik ortak" seviyesine çıkmadı ve bugün yaşanan ağır tabloda Tahran, askeri ve güvenlik doktrinindeki bu "ittifaksızlık" tercihinin faturasını tek başına ödüyor.

Velayet-i Fakih ve Rehberlik Makamı

Velayet-i Fakih, İran İslam Cumhuriyeti'nin temel yönetim felsefesi olup "fakihin otoritesi" anlamına gelir. Bu doktrine göre, dini ve siyasi liderlik (Rehberlik), Şii inancındaki "Gaybet" döneminde en liyakatli din alimine aittir. 

Rehberlik makamı; ordunun başkomutanlığı, yargı başkanının atanması ve devletin genel stratejilerinin belirlenmesi gibi mutlak yetkilere sahiptir. Dini Lider, halk tarafından seçilen Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hubregan) tarafından denetlenir ve seçilir. 

Hamaney’in ölümü sonrası bu meclisin alacağı karar, sadece dini bir seçim değil, İran devlet yapısının bekasını belirleyecek jeopolitik bir hamle niteliğindedir. 

İran İçin Sancılı Dönem

İran için savunma hattının en zayıf olduğu bu dönemde, yeni dini liderin Batı’ya karşı alacağı pozisyon bölgedeki savaşın seyrini belirleyecek. İçerideki güç odaklarının kendi aralarındaki rekabeti ve toplumsal taleplerin baskısı, Tahran’ı modern tarihinin en sancılı dönemlerinden birine hazırlıyor.

Kaynak: Dr. Mehmet Koç Analizleri, Uluslararası Stratejik Araştırmalar Merkezi ve Tahran Resmi Bildirileri, Trt Haber