İspanya'nın en büyük araştırma kurumu, kendi kuruluşunda tasfiye ettiği 510 bilim insanının adını yıllar sonra dijital bir arşivde topladı. Dosyalardaki suçlama gerekçeleri ideolojiden 'pantolon giymeye' uzanıyor.

İspanya'nın en büyük araştırma kurumu CSIC, Franco'nun ölümünden yarım yüzyıl sonra kendi geçmişindeki adları geri getirdi. İç Savaş'ın ardından görevinden edilen, sürgüne yollanan, cezalandırılan ya da hapse atılan 510 bilim insanı ve çalışanının dosyasını ilk kez dijital bir arşivde topladı. Bu isimlerin 135'i kadın. Tasfiyeyi yürüten kurum, arşivi bugün açan kurumla aynı. Sicildeki suçlama gerekçeleri ideolojik olanlardan tuhaflara uzanıyor. Bir kadının dosyasında suç olarak "pantolon giymek" bile yazıyor. Arşiv, "Hafıza ve Onarım Arşivi" adıyla yayımlandı ve yıllar süren bir çalışmanın ürünü. Projeyi, CSIC Felsefe Enstitüsü'nden tarihçi Ana Romero yürüttü.

FRANCO, JAE'Yİ DAĞITIP YERİNE CSIC'İ KURDU

İspanyol bilimi yüzyıl başında hızlı bir yükselişteydi. 1907'de kurulan Eğitimi Geliştirme Kurulu (JAE), özgür eğitim geleneğinin izinde bilim insanlarını yurt dışına gönderdi, laboratuvarlar ve enstitüler açtı, ülkeyi görülmemiş bir atılıma taşıdı. Kurulun ilk başkanı, Nobel Tıp Ödüllü Santiago Ramón y Cajal'dı.

İç Savaş bu hattı kırdı. Ayaklananların zaferinin ardından Franco, "bilimlerin klasik ve Hristiyan birliğini yeniden kurmak" için 1939'da CSIC'in kurulmasını emretti. Kuruluş kararnamesinin amacı açıktı: "Şanlı Hareketimize ilham veren temel fikirleri dayatmak." Yeni kurum JAE'nin binalarının ve mal varlığının bir bölümünü devraldı, ama laboratuvarları dağıttı ve personeli kovuşturdu.

Romero, iki kurumun aynı çizginin devamı sayılmasına itiraz ediyor. "Geleneksel olarak CSIC'in doğrudan JAE'nin devamı olduğu söylendi, ama bu doğru değil," diyor. "İç Savaş ve diktatörlük, JAE'nin başlattığı modernleşmede derin bir kırılmaya yol açtı. CSIC kurumun ideolojisini ve amacını tamamen değiştirdi."

Arşivdeki dosyalardan biri, felsefe ve edebiyat doktoru María del Carmen Pescador del Hoyo'ya ait. León Polisi'nin hazırladığı 4.138 numaralı siyasi sorumluluklar dosyasında ona birkaç "suç" yükleniyordu. Biri, tarihçi Claudio Sánchez Albornoz'un öğrencisi olmasıydı. Onunla 1936'ya kadar Ortaçağ Araştırmaları Enstitüsü'nde çalışmıştı. Bir diğeri, aynı yıl Posta İdaresi'nden uzaklaştırılan José Yuste Blázquez'in nişanlısı olmasıydı. Bir de pantolon giymesi vardı.

Ceza gecikmedi. Beş yıl boyunca boş kadrolara başvurması ve terfi etmesi yasaklandı. Gençlerin uğradığı kütüphanelerde çalışması ise ayrıca veto edildi. Yine de hikâyesi burada bitmedi. 1953'te Pescador del Hoyo, Madrid'deki Ulusal Tarih Arşivi'ne bölüm şefi olarak atandı.

KİMİ REHABİLİTE EDİLDİ, KİMİ HAPİSTE ÖLDÜ

Tasfiye herkeste aynı sonucu vermedi. Görevden edilenlerin neredeyse yarısı çalışmaya devam etti. Geri kalanı görevden uzaklaştırıldı, hapsedildi ya da cezalandırıldı. Ama çalışmayı sürdürmek, kariyerin zarar görmediği anlamına gelmiyordu. Cezalar, maaşın yarısıyla görevden uzaklaştırmadan her türlü kamu görevinden men'e ve ömür boyu öğretmenlik yasağına kadar uzanıyordu.

Hekim Gonzalo Rodríguez Lafora önce sürgüne gitti. Rejim onu sekiz yıl memuriyetten men etti ve dönemin parasıyla 50 bin peseta para cezası kesti. Dönüşünde durumu yeniden değerlendirildi. Sol örgütlerle bağı bulunmadığını kanıtlayınca rehabilite edilerek Instituto Cajal'da nöropatoloji şefliğine getirildi.

Kimi için ikinci bir şans olmadı. Spektrografi laboratuvarının şefi Santiago Piña, bir askerî mahkemede 20 yıl hapse mahkûm edildi ve 1940'ta Madrid'deki San Antón Hapishanesi'nde bronkopnömoniden öldü.

Romero, sürecin neden bu kadar dağınık işlediğini anlatıyor: "Yapmak istedikleri için her şey yetersiz kaldığından, sürekli düzenlemeler yapıyor ve giderek daha baskıcı kurallar ekliyorlardı. Bu, mevzuatın ürettiği muazzam sayıdaki durumda ve cezaları adlandırma biçimlerinde görülüyor."

Kayıtlar yalnızca tanınmış bilim insanlarını kapsamıyor. Teknisyenler, idari çalışanlar, merkezlerin güvenlik görevlileri ve temizlik işlerine bakan kadınlar da arşivde yer alıyor.

Bu isimlerden biri Ricarda Moreno. Öğrenci Yurdu'nda (Residencia de Estudiantes) temizlik yapıyordu. İç Savaş sırasında orada kurulan bir komiteye katıldığı için Askerî İstihbarat ve Polis Servisi tarafından fişlendi. Sonuç, işten kesin çıkarılması oldu.

Arşiv, dönemin yetkililerinin kullandığı adlandırmayı olduğu gibi korudu. Amaç, baskının "kimse çerçevenin dışında kalmasın diye sürekli uyarlandığını" göstermek. Projeye göre tasfiye düzenli, tekdüze ya da doğrusal bir süreç değildi. Tek tek vakalara ve diktatörlüğün farklı evrelerine göre kademeli olarak biçim değiştirdi.

CSIC bunu kapanmış bir mesele saymıyor. Arşiv, kurumun 2022 tarihli Demokratik Hafıza Yasası'na uyum için yürüttüğü çalışmanın parçası. Aynı süreçte 2024'te ilk başkanı José Ibáñez Martín ile genel sekreteri José María Albareda'nın portreleri, baskıya katıldıkları gerekçesiyle indirildi ve bazı enstitülerin adı değişti. Kurumun kendi geçmişiyle hesaplaşması sürüyor.